بیماریهای مهم مرکبات در ایران

انواع بیماریهای درختان مرکبات عبارتند از فوماژین یا دوده، گموز ریشه و طوقه، آنتراکنوز، لکه قهوه ای برگ مرکبات که بیماریهای قارچی هستند. بیماریهای ویروسی مرکبات عبارتند از: تریستزا و پسروس، ریزبرگی یا استابرن بیماری مایکوپلاسمایی است. شانکر باکتریایی وجاروك ليمو ترش هم از جمله بیماریهایی است که در سالهای اخیر روی لیمو ترش جنوب دیده شده است و خسارت آن قابل توجه می باشد.

سر خشکیدگی درختان مرکبات (ناتراسیا)
عامل بیماری قارچ Nattrassia mangiferae است قارچ بیشتر از محلهای آفتاب سوخته و قسمتهایی از درخت که در معرض آفتاب وگرمای شدید است وارد می شود. علائم به صورت ورقه ورقه شدن پوست که زیر آن پودر سیاه رنگ (آرترو کنیدیم ) قارچ است دیده می شود، قارچ پیکنیدیم نیز تولید کرده که در بافت گیاه تشکیل شده و اهمیت چندانی ندارد، معمولاً قارچ در دمای زیر ۳۰ درجه سانتیگراد خسارت نمی زند.
▪ کنترل شیمیائی :
1) بهداشت باغ (خروج چوبهای آلوده )
اکسی کلرور مس (کوپراویت ) WP۳۵% به میزان ۵ در هزار
توصیه:
2) تقویت درختان بخصوص در مقابل تنشهای آبی وآفتاب سوختگی
۳) در صورت امکان اجتناب از کشت ارقام پرتقال، لیمو، نارنگی گریپفروت و نارنج که حساسیت بیشتری دارد.
4) حذف شاخه های آلوده

با کشتیار بیشتر بخوانیم: چگونگی مبارزه با آفتها و بیماریها

● نماتد مرکبات
نماتد مرکبات Tylenchulus semipenetrans اولین بار در سال۱۹۱۲ توسط یک بازرس اداره باغبانی کالیفرنیا به نامR.Hdges در یکی از باغات لس آنجلس مشاهده شد. اولین نمونه برداری در ایران درشیراز انجام شد. نماتد درفسا، جهرم، کازرون، برازجان، اندیمشک، اهواز، آبادان نیزنمونه برداری شده است.
▪ مرفولوژی و بیولوژی
دارای دو شکل جنسی بوده و ماده ها تخم مرغی شکل و درخارج ریشه روی آن قرار می گیرد.نرها باریک می باشند. Bursa دیده نمی شود. ماده ها بروی ریشه های فرعی ضخیم که رشدشان متوقف شده ویک لایه از خاک روی آنها را پوشانده است قرار می گیرند.این توده خاک در اثر ترشح مخاطی ریشه باقی می ماند و نماتد را در مقابل شکارچی ها و دشمنان طبیعی محافظت می نماید.
طول بدن ماده ها بین ۰.۳۵ تا ۰.۴۰میلیمترمتغیر بوده و دارای بدنی کیسه ای شکل است،که معمولابه سمت شکم در ناحیه vulva درست در سمت جلو ودر فاصله کوتاهی از دم خم شده است. حفره دفعی خوب رشد یافته ودر جلو vulva قرار گرفته است. Ovary معمولا دارای دو خمیدگی بوده و به ناحیه مری می رسد.
اولین پوست اندازی درون تخم انجام می شود. از مجموع پوره ها در حدود۲۶% تبدیل به نماتد نر می شود.مرحله دوم پورگی قبل ازتوده تخم خارج شوند بوجود می آید و طول آنها بین ۰.۲۸ تا۰.۳۴ میکرون تغییر می کند. مرحله دوم پورگی نرها ۴۸ساعت مرحله سوم ۱۰۸ ساعت ومرحله چهارم پورگی۱۸۰ ساعت طول می کشد.معمولا نرها یک هفته پس از تفریخ به سن بلوغ می رسند. درسن چهارم طول بدن به۰.۲۶ تا ۰.۳۳ میلیمتر می رسد و Testis و Spicule قابل رویت می باشد،اما stylet نامشخص باقی می ماند و مری باقی می ماند.

مرحله دوم پورگی ماده در حدود ۱۴ روز وقت لازم دارد تا ظاهر شود واز سلولهای ریشه تغذیه نماید و خود را برای پوست اندازی آماده نماید. در این مرحله وقتی خاک مورد مطاله قرارمی گیرد نماتد مشاهده می شود و در صورت نبود گیاه میزبان می تواند به زندگی خود ادامه دهد.

Vulva بصورت یک شکاف عمیق وحفره ی دفعی خیلی برآمده است. دم نسبتا مخروطی و به سمت پشت برگشته است و به یک نوک کلفت خاتمه می یابد.anus و rectum مشاهده نمی شود.ماده های جوان وماده های سن چهارم ۲۱ روز بعد از ورود نماتد به داخل ریشه گیاه ظاهر می شوند. پس از یک هفته ماده های جوان به لایه pericycle ریشه نفوذ کرده و در حدودسه چهارم طویلتر می شوند.
برای تکمیل دوره ی ز ندگی از مرحله تخم تا خاتمه دوره بلوغ۸-۶ هفته طول می کشد. در اثر حمله این نماتد برگها وشاخه های مرکبات زرد شده و محصول کاهش می یابد. تعداد تخمی که یک ماده می گذارد۷۵-۱۰۰ عدد می باشد. درجه حرارت مناسب برای آلودگی میزبان۳۱-۲۵ می باشد. تحت شرایط خشک لاروها ونرها پس از ۹ روز که در آب فرو برده شوند مجددا به زندگی خود ادامه می دهند.

با کشتیار بهتر بکاریم: مبارزه با شپشک آرد آلود مو

▪ علائم و نشانه های خسارت :
براثر حمله نماتد به ریشه مرکبات،درختان به تدریج روبه زوال می روند. برگها کم پشت وسبز مایل به خاکستری وکدر می شوند. سرشاخه ها خشک شده میوه ها کوچک و کم بوده و اغلب می ریزند.ریشه هارشد طبیعی نداشته، ضخیم به نظر می رسند. و یک لایه خاک روی آنها فرا گرفته است که به آسانی شسته نمی شود. این علائم موید آن است که نماتد ریشه مرکبات را آلوده کرده است. هیچگونه تورم یا گال روی ریشه ها دیده نمی شود. ولی ریشه های آلوده کلفتر هستند.
نرهای بالغ نماتد مرکبات انگل نبوده وتغذیه و خسارت به ماده ها ولاروهای نر وماده محدود می شود.تغذیه لاروها بطور پارازیت خارجی روی بافتهای پوست است. ماده های جوان از ناحیه سر تا گردن در پوست فرورفته است. سرآنها داخل حفره ای که دریک ناحیه گیاهی ساخته شده به اطراف حرکت می کند. تغذیه از۶-۱۰ سلول مجاور این حفره که بنام یاخته های پرستار معروفند صورت می گیرد. درگیاهان مقاوم پس ازنفوذ لاروها به یاخته های پوستی این سلولها نکروز شده و درنتیجه تغذیه صورت نگرفته و نماتد از بین می رود. درشیره گیاهان مقاوم و غیر میزبان مواد مسموم کننده نماتد نیزدیده شده است. معمولا تاوقتی که جمعیت نماتد روی ریشه درخت به حد نصاب (۴۰۰۰۰ لارو ) نرسد درخت کاملاً از بین نمی رود. ازطرفی نشانه های بیماری روی اندامهای فوقانی ۳-۵ سال بعد از آلودگی ریشه ظاهر نخواهد شد. وسرانجام براثر فساد ریشه و عدم جریان شیره گیاهی به بالای درخت از بین خواهد رفت.
▪ کنترل :
۱) شناسایی باغهای آلوده و جلوگیری از انتقال خاک و نهال آلوده
۲) استفاده از پایه های مقاوم از جمله نارنج سه برگ
۳) فومیگاسیون خاک به صورت موضعی
۴) سم دایتراپکس SL۱۰۰% قبل از کشت، ضدعفونی خاک
▪ توصیه ها:
این سم دارای گیاه سوزی شدید می باشد و در ضد غفونی خاک کاربرد دارد. برای جلوگیری از گسترش بیشتر نماتد مرکبات باید اقداماتی در جهت تهیه نهالهای سالم و جلوگیری از کاشتن نهالهای آلوده انجام گیرد. استفاده از پایه های مقاوم از قبیل نارنج سه برگی نیز موثر است. برای ضد عفونی از متیل بروماید نیز استفاده می شود. اینکار بوسیله اپلیکاتور و در زیر پوشش پلاستیکی انجام می شود.


● بیماری مرگ گیاهچه مرکبات
خسارت وشدت بیماری مرگ گیاهچه بیشتر در خزانه و نهالستانهاست. این بیماری وقتی در خزانه حرارت ورطوبت خاک زیاد باشد وحرارت برای قارچ عامل بیماری مناسب است خسارت شدید می شود. دو نوع از این بیماری تشخیص داده شده است یکی قبل از بیرون آمدن گیاهچه ودیگری پس از ظهور گیاهچه. قارچ عامل Rhizoctonia solani که عامل اصلی مرگ گیاهچه است همچنین قارچهای پیتیوم و فایتوفتورا نیز اگر درجة حرارت ورطوبت زیاد باشد به گیاه حمله می کند. بر اساس تحقیقات مهندس ایازپور در جهرم جنس پونسیروس نسبت به بیماری مقاوم و هیبریدهای آن حساس می باشد.
▪ کنترل بیماری :
1) ضد عفونی خاک خزانه با متیل برو ماید و D-D و واپام
2) تهیه خزانه سالم با استفاده از خاک بکر
● لکه سبز مرکبات
بیماری ناشی از باکتریهای سخت کشت (عامل لکه سبز آسیایی) و (عامل لکه سبز آفریقایی) در مرکبات که نشانه های آن موزائیک در برگها، زردی شاخه ها، باقی ماندن لکه های سبز روی میوه و زوال درختان است. باکتریهای مزبور در بافت آبکشی درختان آلوده استقرار دارند و هر یک با گونه ای پسیل انتقال می یابند. یکی از پرخسارت ترین بیماریهای مرکبات درجنوب شرقی آسیا، شبه قاره هند، آفریقای جنوبی و شبه جزیره عربستان است.
● پســـوروز مرکبات(ویروس پوسه ی مرکبات)
به گروهی از بیماریهای ویروسی گفته می شود که از نظر ظاهری کاملاً متفاوت می باشند. ولی یک صفت مشترک در نقوش کردن برگهای تازه روئیده دارند. این نقشها به دو صورت
1- Oak leaf pattern یا نقش برگ بلوطی ،لکه ها یا خطوط روشن که حاشیه مجموع آنها نقشی مانند برگ بلوط ایجاد می کند. از دیگر علائم پوسته پوسته شدن پوست درخت در ناحیه طوقه، گلدهی خارج فصل،فرورفتگی های عمودی باریک روی چوب و زیر پوست، تولید صمغ و زوال است که دراغلب نواحی مرکبات خیز به ویژه نواحی خنکتر وجود دارد. برای این ویروس و ویروس لکه حلقوی مرکبات نامهای جنس spirovirus و ophiovirus پیشنهاد شده است.
2- Flecking pattern یا نقش میخی که بصورت خطوط کمرنگ و لکه های روشن بین رگبرگ ها و موازی با آنها می باشد.
براثر عواملی چون حمله تریپسها، کنه ها، عنکبوت قرمز، دانه های تگرگ یا وزش بادهای شنی به سطح برگها علائمی شبیه پسوروز ایجاد می نمایند.
▪ انتقال پسوروزها:
1) سس cuscuta
2) مکانیکی(تنها ابلقی شدن برگها و میوه ها و برگ موجی crinkly leafبا عصاره منتقل شده است)
3) بذر(چند مورد از بیماری crinkly leaf توسط بذر منتقل شده است)
۴) پیوند ریشه
5) پیوند(بیماری پسوروز بوسیله پیوندک آلوده از درختان بیمار به درختان سالم منتقل می شود.)
▪ کنترل:
1) از بین بردن درختان آلوده
2) تراشیدن پوسته ها قبل از توسعه شدید آنها
3) انتخاب نهال ها و پیوندکهای جدید
۴) ترموتراپی: سه ماه نگهداری در درجه حرارت c۴۰ به مدت ۱۶ ساعت در روز وc۳۰ به مدت ۸ ساعت در شب موجب حذف پسوروز concave gum، in factions variegation، A تریستیزا، vein Enation شده است.
5) انتخاب پیوندک سالم
● بیماری فوماژین مرکبات(دوده ی مرکبات)
بیماری در اثر وجود مواد قندی(عسلک) حاصل از حشرات مکنده بروی مرکبات در نواحی گرم و مرطوب عارض می شود.در طی این شرایط قارچهای ساپروفیت تکثیر و رشد پیدا می کنند. این قارچهای ساپروفیت به هیچوجه حالت انگلی نداشته و در نهایت باعث تجزیه عسلک می شود. بیماری از لحظه ای که عسلک حشرات درخت را خیس می کند شروع می شود. معمولا قارچ Capnodium citri روی شاخ و برگ و میوه مرکبات ایجاد کپک می کند.
مبارزه با این بیماری فقط از طریق کنترل حشرات ایجاد کننده عسلک(شته ها و شپشکها) می باشد

با کشتیار بیشتر بخوانیم: آفات گردو- شپشک نخودی

● لکه سیاه مرکبات
این بیماری در آفریقای جنوبی، استرالیا و تایوان اهمیت بالایی دارد و دارای خسارات اقتصادی است. بیماری ناشی از Guignardia citricarpa است که شکل غیر جنسی قارچ Phyllosticta citricarpa است . تمام واریتهای تجارتی مرکبات به این بیماری حساس هستند وبیشتر بیماری روی درختان مسن وضعیف است. قارچ روی درختان دیگری مثل بادام و رز دیده شده است. برگهای آلوده بیشتر حالتLatent دارند. این برگها پس از افتادن اندام باردهی قارچ بر روی آنها تشکیل می شود. پس از رسیدن آسکها آسکوسپورها آزاد شده وبه وسیله باد منتشر می شود پیکنیدیوسپورها نیز به وسیله باران پخش می شوند ولی نقش آسکوسپورها مهمتر است. نشانه اصلی بیماری وجود لکه های تیره در برگ ومیوه است کنترل بیماری از طریق سمپاشی با ترکیب بردو یا زینب.
● شاخه میری مرکبات
زوال درختان مرکبات با نشانه های پژمردگی و مرگ شاخه ها، تاخیر در رشد بهاره و نشانه های کمبود عنصر روی در برگها، این بیماری با بسته شدن راه آوندهای چوبی و تمرکز روی در شاخه ها همراه است. شاخه میری مرکبات درفلوریدا(امریکا) شایع است و عامل آن به درستی معلوم نیست
● تریستیزای مرکبات
Trieste به معنی غم و اندوه است. این بیماری اولین بار در اواخر سال ۱۸۹۰ در آفریقای جنوبی مشاهده شده است. در ابتدا تصور می شد که علت ناسازگاری بین پایه و پیوندک است. در ایرن بیماری در سال ۱۳۵۵ در ساری روی نارنگی ساتسوما satsuma مشاهده شده است. تریستیزا به انواع مرکبات حمله می کند. پایه های نارنگی و پرتقال حساسند و پایه های نارنج و لمون بسیار حساسند. روی پایه سلطانی مرکبات، توسرخ، توسبز مرگ ناگهانی ایجاد می کند.
عامل ویروس رشته ای به ابعاد ۲۰۰۰×۱۲ نانومتر از گروه Closterovirus که با شته انتقال می یابد و دارای گسترش جهانی است. علائم تیپیک در درختان پیوند خورده با پایه های حساس بصورت زوال سریع یا مزمن بروز می نماید. اما در درختان پیوند نخورده زردی ظاهر می شود. در درختان جوان گل دهی به میزان بالایی است. در درختان مسن درخت میوه زیاد و ریزی تولید می کند. ازعلائم دیگر بیماری آبله ای شدن ساقه های کمتر از یک سال است. بر اثر فعالیت ویروس در بافت آبکش مواد غذایی به ریشه نمی رسد و درخت دچار زوال می شود. در حالتهای شدید باعث زرد شدن برگهای انتهایی و توقف رشد آنها می شود. متداولترین روش تشخیص بیماری تریستیزا روش تست Elisa است.
تنها راه مبارزه و پیشگیری بیماری تهیه پیوندک عاری از ویروس و پیوند آن روی یک پایه مقاوم است. البته باید با ناقلین نیز به شدت مبارزه کرد. ازپایه های مقاوم نارنج poncirus trifoliata و راف لمون است. پایه های متحمل پرتقال، لیمو خارکی، نارنگی کلئوپاترا و ترنج است.
● بلاست مرکبات
بیماری ناشی ازباکتری Pseudomonas syringae pv. Syringae است که در مرکبات ایجاد لکه های نکروتیک در برگها، دمبرگها و میوه می نماید. لکه های تیره رنگ روی میوه black pit نیز نامیده شده اند. نشانه های بیماری در شاخ و برگ جوان شبیه نشانه های سرمازدگی است.
▪ کنترل: سمپاشی با ترکیب بردو ۰.۵درصد و اکسی کلرور ۱ درهزار. هرس شاخه های آلوده واقدامات قرنطینه ای
● بیماری آنتراکنوز مرکبات
عبارت آنتراکنوز به معنای شبه زغال Like-coal واولین بار توسط Faber و Dunal در سال ۱۸۵۳ روی انگور گزارش شده است. بیماری در سال ۱۳۲۶ توسط اسفندیاری از مناطق شمالی کشور جمع آوری وگزارش شده وسپس در سال ۱۳۳۳ از مناطق جنوب توسط شریف گزارش گردیده است.

با کشتیار بیشتر بخوانیم: بیماری های گردو - بیماری آنتراکنوز

آنتراکنوز مرکبات انتشار جهانی دارد. بیماری ناشی از گونه Colletotrichum gloeosporiodes در انواع مرکبات که نشانه های آن لکه های نکروتیک در برگ و خشکیدن سرشاخه هاست. در میوه نشانه بیماری به صورت لکه های قهوه ای تا سیاه ظاهر می شود. آنتراکنوز میوه در میوه های رسیده مخصوصاً واریته های میان رس و زودرس گریپ فروت دیده می شود.

▪ کنترل شیمیایی :
۱) استفاده از قارچ کشهای فربام، زینب، کاپتان به نسبت ۲- ۱.۵ درهزار
۲) در پاییز موقع خواب سمپاشی با دو کیلوگرم سولفات مس، یک کیلوگرم سولفات روی و دو کیلو گرم آهک وصد لیتر آب
▪ توصیه ها
۱) تقویت گیاه
۲) حذف شاخه های خشکیده در پاییز
۳) کنترل آفات وسایر بیماریها
● سبزردی ابلق مرکبات
بیماری ناشی از باکتری سخت کشت Xylella fastidiosa در مرکبات که نشانه های آن بطورعمده شبیه کمبود روی است. سبزردی (chlorosis) بیشتر دربرگهای مسن دیده می شود. در محل لکه ها ممکن است آسیبهای صمغ آلود درسطح زیرین برگ به وجود آید. از بیماریهای جدید و مهم مرکبات در امریکای جنوبی بشمار می آید.

● شانکر باکتریایی مرکبات
نوعی بیماری در مرکبات که در مناطق جنوبی کشور از جمله هرمزگان جیرفت، کرمان، سیستان و بلوچستان باعث بروز مشکلاتی برای باغداران گردیده است.
عامل آن باکتری Xanthomonas axonopodis pv.citri است وروی میوه وبرگ لکه های ابتدا آبگز وبعد چوب پنبه ای کمی برجسته وروی شاخه های جوان زخمهای جرب مانند ایجاد می کند. از این باکتری پنج سویه به نامهای A،B،C،DوE گزارش شده است سویه A نسبت به سویه های دیگر قدرت بیماری زایی بیشتر ودامنه میزبانی وسیع تری دارد

با کشتیار بیشتر بدانیم: خشکیدگی سرشاخه یا شانکر گردو

● گموز مرکبات
بیماری گموزGummosis یا پوسیدگی طوقه و ریشه Root-rot درختان مرکبات اولین بار در سال۱۸۳۴ ازآسور گزارش گردیده است. در ایران بیماری اولین بار در سال ۱۳۲۰ گزارش شده و در مناطق شمالی و جنوبی کشور بخصوص خوزستان و فارس وجود دارد.
عامل بیماری در بیشتر مناطق ایران Phytophthora citrophthora و Phytophthora parasitica می باشد. قارچ Phytophthora ازقارچهای کاذب Oomycetes است که فرم جنسی آن بصورت oospore است. قارچ دارای تیپهای متفاوت وهتروتالیک است. اما زمستانگذرانی بوسیله ااسپور وکلامیدسپور می باشد.
علائم بیماری بروی طوقه در ابتدا به صورت لکه کوچک قهوه ای ظاهر شده که خیلی نامشخص است وبه تدریج گسترش یافته وجهت پخش آن به طرف بالا است وبه صورت بیضی در می آید وآوندهای آبکش را از بین می برد. در محل آلودگی مرکبات ترشح صمغ دارد از جمله موارد دیگر مورد حمله ریشه است؛ که اغلب لهیدگی وسیاه شدن ریشه را در پی دارد. در بارندگی شدید میوه نیز بر اثر حمله قارچ دچار آسیب می شود.
▪ کنترل: شامل پیشگیری ومعالجه می باشد.
▪ پیشگیری :
1) اگر پوسیدگی بیشتر از نصف دور طوقه را فرا گرفته باشد باید درخت آلوده را قطع کرد.
2) ضدعفونی ریشه توسط محلول بردو ۳ درهزار
3) محل پیوندک باید ۳۰-۱۵ سانتیمتر از خاک فاصله داشته باشد.
۴) خوداری از ایجاد زخم اطراف طوقه
5) باید دقت شود در حین پیوندزنی قطراتی از آب یا ذره ای ازخاک باغ بین پایه وپیوندک قرار نگیرد.
6) جلوگیری از جمع شدن آب دور طوقه درخت
7) انتخاب پایه مقاوم : انواع پایه پرتقال، انواع پایه نارنگی، پایه لیموترش، پایه لیموشیرین، بکرائی و ترنج از جمله ارقام حساس می باشد. نارنج (به تریستیزا حساس) ونارنج پونسیروس تریفولیاتا (به اگزوکورتیس حساس) به بیماری گموز مقاومند.
8) حذف علفهای هرز از دور طوقه
9) خرید نهال سالم از خزانه
10) فواصل بین درختان حفظ شود
▪ معالجه:
ابتدا خاک دور طوقه درخت مبتلا را کنار زده واز رسیدن آب به آن جلوگیری به عمل آورد. درخت مبتلا باید جداگانه آبیاری شود. نقطه پوسیده اگر توسعه نداشته باشد ودر مراحل اولیه پیشرفته است با یک چاقوی تیز پوست محل را تراشیده تا به بافت زنده برسیم آنگاه به وسیله محلول یک درصد پرمنگنات پتاسیم و یا مخلوط بردو و یا ارتوساید و کوپراویت به میزان یک در هزار ضدعفونی سطحی می کنیم وپس از دو هفته محل را با چسب باغبانی می پوشانیم.
▪ طرز تهیه محلول بردو یک درصد:
ـ کات کبود یا( سولفات مس) ۲۰۰ گرم، آهک زنده۲۰۰ گرم، آب۲۰ لیتر
▪ طرز تهیه محلول بردو برای ضدعفونی ریشه ها قبل از کاشت:
ـ کات کبود ۷۰ گرم، آهک زنده ۷۰ گرم، آب ۲۰ لیتر
● ویروئید کاکسیای مرکبات
ویروئیدی متشکل از حدود ۳۰۰ نوکلئوتید که در بیشتر گونه های مرکبات به ویژه بعضی از انواع نارنگی تولید آلودگی می کند و نشانه های آن عبارت است از تولید صمغ در پوست، تشکیل حفره هایی در چوب و مقابل آنها برجستگیهایی در سطح داخلی پوست و کوتولگی

 


شاید برای شما مفید باشد:  جدیدترین توصیه های فنی مرکبات