مختصری از تاریخچه کرم ا بریشم

براساس شواهد بدست آمده از کاوشهای باستان شناسی قدمت پرورش کرم ابریشم به بیش از 2650 سال قبل از میلاد مسیح در حواشی رودخانه زرد (یانگ تسه) در جمهوری خلق چین باز میگردد. پس ازآن راز پرورش کرم ابریشم توسط را-هبان بودائی، بازرگانان، مبلغان مسیحی وجهانگردان از طریق راههای صعب العبور ارتفاعات هیمالیا به هند و از شمال فلات تبت و جنوب صحرای گبی مغولستان به قلمرو امپراتوری ایران وحواشی ارتفاعات البرز و جلگههای کم ارتفاع جنوب دریای خزر انتقال یافت. این صنعت از آسیای جنوب شرقی به وسیله ملوانان به جنوب شرقی چین و شبه جزیره کره و بعد-ها از طریق کرهایها به ژاپن انتقال یافت. در این دوران دولتهای چین، ایران و روم قلمرو اصلی تولید، ترانزیت وتجارت ابریشم را تشکیل می دادند. این صنعت نشانهای از همزیستی مسالمت آمیز بین دولتها، ملتها، مذاهب، اقوام و نژادهای متنوع انسانی در قلمرویی به طول بیش از 10000کیلومتر از بندر کانتون (سواحل دریای چین) تا جزیره سیسیل ایتالیا در دریای مدیترانه و در تجارت دریایی تا سومالی در افریقا امتداد داشت. 

  در کشتیار بیشتر بخوانیم: مناطق پرورش ابریشم در ایران

 قدمت بافتهای ابریشمی در ایران به قبل از ظهور اسلام بر میگردد. در زمان سلطنت مهرداد دوم پادشاه اشکانی (78 تا 123 قبل از میلاد) برای حفظ و توسعه جاده ابریشم اقدامات اساسی صورت گرفت و نخستین قرارداد تجاری میان پارت (فارس- ایران) در همین دوران با حکومت هان در چین بسته شد. در دوره ساسانیان ایران یگانه راه ارتباطی بین یونان، رم، اناتولی، بین النهرین و سرزمینهای شام از یک سو و مصر، چین، هند و آسیای میانه از جانبی دیگر بود. تمام کاروانهای تجاری ناگزیر بودند از ایران وسرزمینهای تابعه آن عبور کنند. یکی از اقلام عمده ای که توسط این کاروانها حمل می شد کالاهای ابریشمی بود. امپراطوری ساسانی چندین قرن کنترل بخشی از جاده ابریشم در فاصله بین تبت تا نصیبین را در دست داشت و رقابت میان امپراطوران ایران و روم بیشتر برای تسلط بر شهرهایی مانند حران و انطاکیه بود که مراکز تجارت ابریشم به شمار میآمدند. مدارک تاریخی نشان می دهند که ایران در دوره ساسانی تنها از موقعیت ترانزیتی استفاده نکرده بلکه خود نیز در بافت وتهیه و صدور پارچه های ابریشمی، زربفت و قلابدوزی در دنیای آن زمان سهم بسزائی داشته و چون صدور ابریشم چین و هند در انحصار ایران بود تمام ابریشمهای که در روم به مصرف می رسیده از راه ایران صادر میگردیده است. سقوط امپراتوری عظیم ساسانی به دست سپاهیان اسلام گر چه تا حدی در روند و سیر طبیعی ابریشم اثر گذاشت ولی ارزش این کالا همچنان مورد توجه بود و فرمانروایان چون گذشته جاده ابریشم را مد نظر داشتند. مناطقی مانند گیلان که طبیعت آن آماده پرورش نوغان است تقریبا تا پیش از قرن سیزدهم میلادی، مقارن حکومت خوارزمشاهیان، نتوانسته بود در این صنعت به پیشرفت قابل ملاحظه ای نائل آید. ابریشم خام لاهیجان که در مقابل ابریشم خام گرگان وطبرستان چندان مرغوب نبود ، در طول این قرن به سبب دست یافتن به نژاد تازه ای از کرم ابریشم تا حد زیاد بهبود حاصل نمود. مارکوپولو جهانگرد ایتالیایی که دردریای خزر کشتیرانی میکرد در این باره گفته است: اخیراً بازرگانان ژن (شهر جنوا در ایتالیا) مخصوصا به این ناحیه (گیلان) می آیند و ابریشم خام گیله (Ghelle) را خریداری می کنند. در دوران حکومت مغول در ایران 616 تا 733 هجری قمری برابر با 1219 تا 1354 میلادی پرورش کرم ابریشم وصنایع مربوط به اینکالا با پیشرفت محسوسی همراه بوده است. طبق نوشته شرفالدین، وقتی تیمور گیلان را تسخیرکرد برای آنکه از حکام آنها دلجوئی کند مالیات ابریشم آن منطقه را به آنان بخشید از جمله مالیات گیلان را که مشتمل بر 10000 من ابریشم 7000 اسب 3000 گاو مقرر شده بود، یک نیمه و از آنچه بر بقیه ملوک گیلان مقرر بود، یک ثلث را به رضاکیان حاکم گیلان انعام داد. در زمان سلطنت شاه عباس کبیر تولید کرم ابریشم به پیشرفتهای قابل توجهی نائل گردید. راه یافتن مقدار زیادی از ابریشم ایران به بازارهای خارجی و شهرتی که این کالا به دست آورد سبب شد که تقاضاهای بیشتری برای خرید آن عرضه گردد. به قول تاورنیه قافله های که برای تجارت ابریشم به حمل کالا می پرداختند، گاهی 800 تا 900 شتر همراه داشتند. این قافله ها از اردبیل میگذشتند و این شهر به برکت ابریشم گیلان و نیز وجود مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی به صورت یکی از مهمترین شهرهای ایران در آمده بود.
 ازآغاز قرن نوزدهم که سلسله قاجار مصدر حکومت ایران گردید میزان مصرف و بهای ابریشم در اروپا افزایش یافت. این امر موجب رونق پرورش کرم ابریشم گیلان گردید. باید دانست که تاریخ پیشرفت ابریشم در ایران با اوج پرورش نوغان در فرانسه (1855-1840) مطابقت دارد. در این زمان پرورش کرم ابریشم به سبب شیوع بیماری پبرین با مشکلات عمده ای مواجه شد. پبرین اولین بار در سال 1845 در فرانسه ظاهر شد وخسارات عمده ای وارد کرد. در زمان حکومت مظفرالدین شاه 1321 تا 1324 ه- ق ( 1895 تا 1905 م) انحصار تهیه تخم نوغان ازجانب این پادشاه برای مدت 50 سال در اختیار محتشم السلطنه اسفندیاری قرار گرفت و او نخستین کسی بود که در ایران به تشکیل مؤسسه نوغان اقدام کرد. در خلال آخرین سال حکومت محمد علی شاه به سبب اهمیت فوق العاده محصول ابریشم در گیلان بازرگانان خارجی ابریشم، تجارتخانههایی در رشت تاسیس نمودند. در روستاهای ایران تا مدتهای مدیدی از برگ توت سیاه برای تغذیه کرم ابریشم استفاده می کردند و چون بعدها دریافتند که تغذیه برگ توت سیاه موجب زبرتر و محکمتر شدن الیاف ابریشم میگردد، به وارد کردن انواع درخت توت سفید از ترکیه و اروپا اقدام نمودند. احداث کارخانه ابریشم کشی اولین بار در زمان  ناصرالدین شاه در دستورکارکار قرارگرفت و فرخ خان پس از مذاکره با مدیران بازرگانی توانست نمایندگی دبلت (Debbelte) رادر سال 1857 میلادی و انحصار تاسیس کارخانه های ابریشم کشی واجازه کار آنها را برای مدت بیست سال به دست آورد. در سال 1909 زمان سلطنت احمد شاه قاجار شاید بیش از صد کارخانه در گیلان تاسیس شد و رشت به تنهائی صاحب بیش از چهل دستگاه ماشین برای خفه کردن وخشک کردن پیله بود. در لاهیجان نیز کارخانه های به همین منظور تاسیس گردیده بود. کارها بطور منظم انجام می شد و بعد از خشک کردن پیله ها آنها را جور کرده ودرجه بندی وتقسیم میکردند روی دستگاههای خشک کنی که در اندازه های متوسط بودند 50  زن و10 مرد حد اقل حدود 100 روز در سال کار می کردند.

در کشتیار بیشتر بخوانیم: معرفی نوغان (کرم ابریشم)

در دوره پهلوی و درسال 1314خورشیدی به دنبال اقداماتی که به عمل آمد اداره کل نوغان با هدف تهیه و توزیع و خرید پیله تاسیس گردید که زیر نظر وزارت کشور اداره میشد. با توجه به گسترش صنایع نساجی ایران، کارخانه حریر بافی چالوس نیز با خرید ماشینهای مورد نیاز از فرانسه احداث و در مرداد ماه سال 1316 رسماً افتتاح گردید. تولیدات اینکارخانه از نظر مرغوبیت میتوانست با محصولات کارخانههای خارجی رقابت نماید. آمارها نشان میدهد که میزان تولید ابریشم پس از آن به تدریج میزان تولید ابریشم دچارکاهشگردیدکه عواملی از قبیلکهنه بودن وسایل قبلی و عدم رعایت بهداشت و پیدایش الیاف مصنوعی و همچنین ارزانتر بودن ابریشم طبیعی نسبت به محصولات برنجکاری وچایکاری و...  را دخیل می دانند. آمارها ی منتشره نشان می دهندکه از سال1340به بعد میزان مصرف تخم نوغان وتولید پیله تر رو به افزایشگذاشت واین افزایش از زمانیکه نژاد تخم نوغان از بغدادی به تخم نوغان هیبرید تبدیل شده کاملا چشمگیر بوده است. بایدیادآوری نمودکه با پیشآمدن جنگ جهانی دوم و نرسیدن لوازمیدکی، مواد رنگی ومواد شیمیاییلازم، پیشرفت کارکارخانه حریر بافی چالوس به تدریج متوقف گردید و از 75 نفرکارشناسخارجیکهپیشاز جنگ در اینکارخانه بهکار مشغول بودند فقط 3 نفر باقی ماندند وکارها به مهندسان وکارکنان ایرانی واگذار شد و بخش اعظمیازماشینها را هم بلا-استفاده رهاکردند. در اوایل سال 1325 نسبت به تاسیسکارخانه ابریشمکشی رشت اقدام شد و قسمتیاز فعالیت های-کارخانه حریر بافی چالوسبه کارخانه ابریشمکشی رشت منتقلگردید.
شرکت ابریشمگیلان نیزکه با مشارکت بانکهای توسعهکشاورزی و توسعه صنعتی و معدنی ایران برای احیای صنعت ابریشم کشور تاسیس شده بود، با ایجاد توتستانهای نمونه و تلمبارها وکارگاههای فنی در مزارع پرند و پرنیان و مجتمع صنعتی تولید (وابسته به وزارت کشاورزی) در مزارع سیاهکل و پسیخان رشت برایآشنا ساختن روستائیان به موارد فنی فعالیتهای پرورش توت به اینکارکمک نمود و زمینههای توسعه این شرکتها علاوه بر مزارع پرند و پرنیان و پسیخان، دفترمرکزی رشت، دارای هشت شعبه در شهرستانهای طاهرگوراب، کسما, انزلی، رشت، آستانهاشرفیه، لاهیجان، لنگرود و شلمان در استان گیلان می باشد. در هر یک از شهرستانهای ساری قائم شهر، تربت حیدریه، مینودشت، نطنز و علی فعا-لیتهای تولید توتستان را گسترشداد و همزمان شرکت پیلهور در زمینه فعال کردن کارخانه های پیله خفهکنی وخشککنی اقدامات جدی به عمل آورد. پساز پیروزی انقلاب اسلامی شرکت سهامی پرورشکرم ابریشم ایران تشکیل شد و طبق ماده واحده مصوب شورای عالی انقلاب اسلامی، پس از تصویب اساسنامه قانونی در سال 1359 آغاز به کار نمود. 

سایر مطالب مفید در کشتیار: آفات و بیماری درختان هلو