امراض و بیماری‌های مهم قزل‌آلا و محدوده زمانی فعالیت آنان

عوامل بیماری‌زا در ماهیان را می‌توان به طور کلی به چهار گروه تقسیم نمود که عبارتند از: عوامل ویروسی، عوامل میکروبی (باکتریایی)،عوامل قارچی و جلبکی و عوامل انگلی.
-     بیماری‌های ویروسی
به طور کلی هر گروه از عوامل بیماری‌زا دارای نشانه‌های خاصی در ماهیان هستند؛ به عبارت دیگر عوامل بیماری‌زا پس از پیشرفت، می‌تواند تغییراتی در رفتار ماهی ایجاد کنند که اغلب با برخی نشانه‌های ظاهری همراه می‌باشد.
از جمله تغییرات خاصی که ماهی مبتلا به بیماری از خود بروز می‌دهد، عبارت‌اند از از دست دادن اشتها، پراکندگی غیرطبیعی در استخر مانند شنا در سطح آب، جمع‌شدن در کنار استخر (یا جمع شدن در قسمت‌های ورودی و خروجی آب استخر)، چرخیدن و از دست‌دادن‌تعادل، سست‌شدن و از دست دادن توانایی تحمل فشارهای عادی و ... ؛
از جمله علایم فیزیکی که ممکن است در بدن ماهی بیمار ظاهر شود نیز عبارت‌اند از بی‌رنگ شدن برخی از نواحی بدن، ورم بدن یا برانشی‌ها، برجسته‌شدن چشم، خراشیدگی یا زخم روی سر، بدن و باله‌ها، تغییر رنگ بافت‌ها مانند کم‌رنگ‌شدن کبد و کلیه، خونریزی در برخی بافت‌ها و ...

در کشتیار بیشتر بخوانیم: وابستگی‌های آب و هوایی و محیطی هر مرحله از تولید ماهی قزل‌آلا

سال‌های زیادی است که بیماری ویروسی عامل ایجاد مشکلات زیادی در کارگاه‌های پرورش ماهی بوده است. تاکنون در آزادماهیان سه نوع بیماری ویروسی شناسایی شده که برای پرورش‌دهندگان ماهی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد؛ زیرا هر سه نوع بیماری باعث مرگ و میرهای زیاد در ماهیان پرورشی جوان می‌شوند. این سه بیماری عبارت‌اند از:
الف) بیماری خونریزی پوزه یا سپتی سمی هموراژیک ویروسی قزل‌آلای رنگین‌کمان ؛
ب) بیماری فساد بخش‌های خون‌ساز یا نکروز هماتوپوتیک عفونی؛
ج) بیماری فساد پانکراس یا نکروز لوزالمعده‌ای عفونی (IPN).
-     بیماری خون‌ریزی پوزه
بیماری VHS یک بیماری فصلی است که شدیدترین اپیدمی آن در اواخر زمستان و اوایل بهار (زمانی که درجه آب بالا می رود)، دیده می‌شود. سپتی سمی هموراژیک یک بیماری واگیردار مشخص است که ظهور و شیوع آن در یک موسسه پرورش ماهی معمولاً در پی وارد کردن ماهیان قزل‌آلای زنده از یک موسسه آلوده دیگر دیده می‌شود. براساس مشاهدات چندین ساله متخصصان بیماری ماهیان، سه‌شکل برای این بیماری تعریف شده که عبارتند از حاد، مزمن و عصبی.
نشانه‌های خارجی
- حاد: این شکل از بیماری، در اوایل بهار مشاهده شده که با مرگ و میر شدید و سریع همراه است. قزل‌آلای مبتلا، به رنگ تیره درآمده و بیرون‌زدگی یک طرفه چشم در آن واضح است. نشانه‌های کم‌خونی و رگه‌های خونریزی بر روی آبشش‌ها دیده شده و در بافت ملتحمه دور چشم‌ها نیز خونریزی مشاهده می‌شود.
- مزمن: حالت مزمن با تلفات کم مشخص می‌شود. قزل‌آلای مبتلا، رنگ تیره و تقریباً سیاه داشته و بیرون‌زدگی چشم شدید و دو طرفه، در آن دیده می‌شود. همچنین کم‌خونی شدید و تغییر رنگ آبشش‌ها (در اثر کم‌خونی) نیز مشاهده می‌شود. خونریزی در حالت مزمن خفیف‌تر بوده و حتی ممکن است در برخی موارد هم دیده نشود.
- عصبی: این حالت تنها با مشاهده حرکات ماهیان در آب قابل تشخیص می‌باشد. قزل‌آلای مبتلا، حرکات مارپیچی به سمت بستر حوضچه یا مرکز نرده‌های خروجی آب نشان داده و در مسیر مدوری بر روی یک پهلو همراه با حرکات متشنج و انقباضی و گاهی هم بر روی آب شنا می‌کند. این ماهیان را با هیچ‌گونه علامت خارجی نمی‌توان از ماهیان سالم تشخیص داد به جز با شکم جمع و منقبض و همچنین آبشش‌هایی با رنگ قرمز طبیعی.
نشانه‌های داخلی: از مشخص‌ترین نشانه‎های داخلی می‌توان به خونریزی‌های پراکنده اشاره نمود بویژه دربافت ملتحمه چشمی، عضلات، چربی‌های دور احشایی، کیسه شنا، صفاق، قلب و .....

در آزمایش بافت، تجمع گلبول‌های قرمز توام با پلاسمای منعقد شده نیز دیده می‌شود که به احتمال زیاد ناشی از پاره شدن مویرگ‌هاست. کبد در شکل حاد نیز پرخون و به رنگ یاقوتی تیره بوده، در حالی که در حالت مزمن بسیار رنگ پریده و مایل به خاکستری می‌باشد. کلیه در شکل حاد قرمز رنگ و معمولاً نازک است؛ در حالی که در حالت مزمن به رنگ خاکستری ، حجیم و مواج می‌باشد. سایر اندام‌های قزل‌آلای مبتلا به VHS نشانه‌های مشخصی از خود نشان نمی‌دهند و در شکل عصبی یافتن ضایعات ماکروسکوپی و میکروسکوپی نیز غیرممکن می‌باشد.
- بیماری فساد بخش های خون ساز یا نکروز هماتوپوتیک عفونی
بیماری فساد بخش‌های خونساز (IHN)، یکی از بیماری‌های ویروسی در آزادماهیان (قزل‌آلا) محسوب می‌گردد. عامل ایجاد این بیماری از گروه رابدوویروس‌ها بوده و اولین بار از شمال‌غربی آمریکا در آب‌هایی با دمای زیر ۱۵ درجه سانتی‌گراد گزارش شده ‌است. در ایران احتمالاً در استان فارس و استان‌های مجاور دیده شده‌است.
نشانـــه‌های خارجی این بیماری عبارت‌اند از بیرون‌زدگی چشم، انبســاط شکم توام با آب آوردگی، جمع شدگی خون در پایه باله سینه‌ای، شنای مــارپیچ و تیرگی رنگ و نشانه‌های داخــلی آن هم رنگ‌پریدگی اندام‌ها و پر بودن روده از مایعات خلـطی آغشته به رنگ صفراست.

-بیماری فساد پانکراس یا نکروز لوزالمعده‌ای عفونی (IPN)
عامل ایجاد این بیماری ویروس RNA است که ارتباط نزدیک با Reovirus ها دارد. شناسایی و تشخیص این بیماری به واسطه نشانه‌های خارجی و داخلی آن امکان‌پذیر می‌باشد. نشانه‌های خارجی آن عبارت‌اند از بی‌اشتهایی و کاهش وزن، بی‌حالی و کم‌خونی، تیره‌شدن رنگ، متورم‌شدن شکم، بیرون‌زدگی چشم‌ها و همچنین عدم تعادل و چرخش در شنا.
از نشانه‌های داخلی این بیماری نیز می‌توان به پر شدن لوله گوارش از ترشحات مخاطی سفید و رنگ‌پریدگی طحال و کبد اشاره نمود.
-  امراض و انگل‌ها
-انگل‌های خارجی تک یاخته
این نوع انگل‌ها از تک یاخته‌های مژکدار بوده که می‌تواند بیشتر آزاد ماهیان را آلوده نماید. ماهی آلوده برای تراشیدن یا کندن انگل از روی بدن معمولاً به اطراف می‌پرد. لکه‌های سفید نامنظمی در سطح بدن دیده شده و باله‌ها ممکن است ساییده گردند. فلس‌ها نیز ممکن است از بین رفته و مناطق پرخونی بر روی پوست ظاهر گردند.

- کرم‌های انگلی
از مهم‌ترین کرم‌های انگلی می‌توان به انگل سنگین کلا داو سی(Sanguincola davisi) اشاره نمود که گاهی تلفات زیادی را در بین قزل‌آلای رنگین‌کمان و قزل‌آلای کات روی ایجاد می‌کند.
کرم بالغ در رگه‌های اصلی برانشی زندگی کرده و همانجا تخم‌ریزی می‌نماید. سپس تخم‌ها درگ‌های کوچکتر جایگزین شده و در همانجا رشد و نمو می‌کند. بهترین راه کنترل آنها نیز از بین بردن ماهیان آلوده و حلزون‌های واسط موجود در کارگاه‌ها می‌باشد.
-ایکتیوفتیریوس  یا  ایک
نوعی انگل تک یاخته و بافت خوار است. جزء معمولی ترین و خطرناک ترین  انگل ماهیان آب شیرین است که همه ساله ضایعات سنگینی به ماهیان آب شیرین بویژه بچه ماهیان وارد می نماید. این انگل اجباری بوده که در این مرحله تروفونت نام دارد، مرحله عفونت زایی انگل ترونت نام دارد که به صورت ازاد بوده و اماده تهاجم به ماهی است در صورت  عدم دسترسی به ماهی در کمتر از ۴ روز می میرد.  پس از نفود انگل در داخل اپیدرم تغییرات شیمیایی و شوری آب بر روی ان بی تاثیر است.  حفره کوچک دهانی  انگل  بزرگ می شود که می تواند ذرات غذایی بزرگ را ببلعد. که این مرحله ۶دقیقه و گاهی ۱۸ تا ۳۲ ساعت طول می کشد (بسته به دمای آب). انگل با حرکت آمیبی زخم بیشتری ایجاد می کند که از حاشیه این زخم تغذیه می کند. فضایی که به این طریق ایجاد می شود شبیه لکه سفید است  و تقریبا یک میلیمتر قطر دارد، بدین خاطر بیماری حاصل از این انگل را بیماری لکه سفید می گویند.
 در ۱۳ تا ۱۵ درجه سانتیگراد  در ۷ روز دیواره کیست مانندی اطراف انگل تشکیل شده که باعث چسبیدن به ماهی می شود.
حساس ترین قسمت ماهی آبشش ها هستند. چون آبشش مانند پوست موکوس ندارد، بیقراری، پرش عمودی همراه با پیچش به دور محور عمودی، پرش بالای آب ‌در مسافت نیم متر و بیشتر ، فلشینگ ، تجمع در ورودی آب و کنار دیواره ها، آبشش با ترشح زیاد ، کلیه و طحال متورم ، کبد خال خال و کم رنگ ،کم اشتهایی، بهم خوردن تعادل اسمزی و تنفس ماهی و عدم دفع مواد نیتروژنی از آبشش،کاهش سدیم خون از علائم و عوارض این انگل هستند . کاهش جذب اکسیژن از آبشش و نقص در تعادل اسمزی باعث مرگ سریع بچه ماهی می شود.
قرنطینه ماهیان نباید کمتر از ۳ هفته صورت بگیرد. از طرفی سه هفته پس از کنترل ایک، نباید از مزرعه درگیر،بچه ماهی خریداری نمود. افزایش سرعت آب ، استفاده از ازن و اشعه  یو  وی در کنترل بیماری موثر است.
-     قارچ‌ها
از مهم‌ترین این قارچ‌ها، قارچ درموسیس تی دیوم سلمانیس Dermucystidium salmonis بوده که کیست‌های کاذب زیادی را در برانشی ماهی آلوده ایجاد می‌کند. این کیست‌ها در ظاهر شباهت زیادی به کیست انگل مولد بیماری لکه سفید دارند. این کیست‌ها پس از رسیدن کامل، پاره شده و مواد درونی خود را منتشر می‌نمایند.